Varenicline tegen trek in alcohol: toeval bij stoppen met roken?
Het bewijs voor minder drinken is gemengd; Champix is geregistreerd voor rookstop, niet voor alcoholbehandeling (EMA, Champix). De trials die dit onderzochten spreken elkaar tegen. Een placebogecontroleerde trial met 200 deelnemers op vijf locaties zag minder zware drinkdagen, lagere consumptie en minder trek (Litten et al. 2013).
Een Zweedse gerandomiseerde trial met 160 deelnemers vond geen significant voordeel op de primaire uitkomst van zware drinkdagen (Zweedse trial). Een meta-analyse over negen trials met samen 585 deelnemers vond geen duidelijke superioriteit op zware drinkdagen, terwijl de totale alcoholconsumptie in de samengevoegde resultaten lager was (meta-analyse 2019). Wie stopt met roken en minder zin in bier ervaart, kan dat dus merken, terwijl de vraag of het middel dat doet onbeslecht blijft.
Op r/quittingsmoking loopt een draad over Chantix en varenicline waarin een gebruiker meldt dat de trek in alcohol meeviel of afnam tijdens het gebruik (r/quittingsmoking). Roken en drinken hoorden voor die persoon bij elkaar: de sigaret en het bier waren gekoppeld. Die melding behandel ik hier als lezersvraag, niet als onderzoeksresultaat. Eén persoon, zonder vergelijking met een placebo en zonder vaste uitkomstmaat, kan geen werking aantonen bij wie dan ook.
Het belangrijkste in het kort
- Varenicline heeft een rookstopindicatie en geen indicatie voor de behandeling van alcoholgebruik (EMA, Champix).
- Een placebogecontroleerde trial met 200 deelnemers op vijf locaties vond minder zware drinkdagen, lagere consumptie en minder trek (Litten et al. 2013).
- Een meta-analyse over negen trials met 585 deelnemers vond geen duidelijke winst op zware drinkdagen, met een lagere totale alcoholconsumptie in de samengevoegde resultaten (meta-analyse 2019).
Waarom lijkt stoppen met roken de trek in bier te dempen?
Omdat bier en sigaret vaak een vaste combinatie vormen en het stoppen die combinatie losmaakt. De gebruiker in de draad beschrijft precies zo’n koppeling (r/quittingsmoking). Wie de sigaret opgeeft, verandert het ritme van de dag, de plekken waar hij komt en de momenten waarop een glas erbij hoorde.
Dat is verandering in gedrag en omgeving, geen aanwijzing dat er iets in het middel gebeurt dat op alcohol aangrijpt. Een ervaren daling in trek kan daarmee volledig samenvallen met het stoppen zelf. Merken dat je minder zin hebt, is bovendien iets anders dan gemeten minder drinken. Voor de behandelaar is de nuttige vraag dan ook: wat veranderde er in uw dag- en uitgaanspatroon sinds u stopte, en hoe verhoudt dat zich tot uw drinken?
Wat vond de trial met 200 deelnemers?
Minder zware drinkdagen, lagere consumptie en minder trek in alcohol dan onder placebo. De trial liep op vijf locaties en vergeleek varenicline met placebo bij 200 deelnemers (Litten et al. 2013). Dat meerdere uitkomsten dezelfde richting op bewogen, maakt het minder waarschijnlijk dat het om ruis in één enkele maat gaat. Toch levert dat geen registratie voor alcohol op en evenmin zekerheid dat dezelfde uitkomst bij een volgende groep optreedt. De deelnemers voldeden aan criteria voor alcoholafhankelijkheid; er waren zowel rokers als niet-rokers.
Beide groepen kregen ook een computerprogramma met gedragsbegeleiding. Het verschil was in dit onderzoek dus de toevoeging van varenicline binnen die begeleiding, niet een tablet zonder verdere steun. Volgens de onderzoekers was het gemiddelde effect op alcoholgebruik vergelijkbaar bij rokers en niet-rokers. Dat maakt de forumverklaring dat minder drinken alleen door het wegvallen van de sigaret komt minder vanzelfsprekend, zonder dat het oorzakelijk verhaal van de forumgebruiker wordt bewezen. Onderzoek op vijf locaties.
Waarom kwam de Zweedse trial tot een andere uitkomst?
De vooraf vastgelegde primaire uitkomst, zware drinkdagen, verbeterde niet significant. Deze gerandomiseerde trial had 160 deelnemers (Zweedse trial). Een vooraf gekozen primaire uitkomst is de strengste toets: de onderzoekers kunnen achteraf niet een andere maat pakken die toevallig wel beweegt. Dat de uitkomst hier niet bewoog, betekent niet dat er bij niemand iets gebeurde. Het betekent dat de groep als geheel geen aantoonbaar voordeel liet zien op precies de maat die vooraf was afgesproken.
Een secundaire bloedmarker voor alcoholgebruik, PEth, was wél lager in de vareniclinegroep. De analyse van trek naar alcohol liet ook een verschil zien, maar alleen in de groep die het protocol voltooide. Zulke signalen verdienen aandacht; ze maken het vooraf gekozen negatieve resultaat voor zware drinkdagen niet alsnog positief. De uitkomst hangt hier zichtbaar af van wat je meet en van wie in de analyse meetelt. Zweedse trial.
Wat zegt de meta-analyse over alle trials samen?
Geen duidelijk voordeel op zware drinkdagen, wel een lagere totale alcoholconsumptie in de samengevoegde resultaten. De meta-analyse bundelde negen trials met samen 585 deelnemers (meta-analyse 2019). Dat is gemiddeld rond 65 deelnemers per trial, een klein aantal om een bescheiden effect hard te maken. De uitkomsten liepen uiteen: het aantal zware drinkdagen bewoog niet duidelijk, het samengevoegde totale alcoholgebruik wel.
Dat onderscheid tussen maten verdient aandacht. Minder totale consumptie klinkt gunstig, maar als de zware dagen gelijk blijven, verandert er voor de zwaarste drinkers mogelijk weinig aan het risico. De bundeling presenteert dus geen eenduidige winst en evenmin een duidelijk nulresultaat. Vraag aan een behandelaar: welke maat vindt u voor mij zwaarder wegen, totale consumptie of het aantal zware dagen?
Hoeveel vertrouwen geeft zo’n bundeling van studies?
Beperkt, door de kleine aantallen en de verschillende uitkomstmaten. Negen trials met 585 deelnemers samen laten weinig ruimte om een echt maar bescheiden effect met zekerheid aan te tonen. De trials verschilden bovendien in wat ze als primaire uitkomst namen, zoals zware drinkdagen, totale consumptie of trek. Verschillende maten laten zich lastig optellen tot één getal, en een bundeling kan daardoor een werkelijk effect verbergen of een toevallige uitslag juist versterken. De positieve trial en de Zweedse trial verdwijnen in dat gemiddelde, en daarmee ook hun onderlinge tegenspraak. Vraag aan een behandelaar: hoe zwaar weegt u één positieve trial tegen een bundeling zonder duidelijk verschil?
Welke vragen laten de studies open?
Verschillende populaties, maten en looptijden, en dat maakt ze lastig op één hoop te gooien. De positieve studie includeerde mensen met alcoholafhankelijkheid op vijf locaties, zowel rokers als niet-rokers. De Zweedse studie includeerde eveneens mensen met alcoholafhankelijkheid, maar nam deelnemers via advertenties aan drie universitaire klinieken op en koos zware drinkdagen als primaire maat. Beide groepen zijn dus niet simpelweg samen te vatten als mensen die af en toe bij een sigaret een biertje drinken.
De negen trials in de meta-analyse duurden vier tot dertien weken; de bundeling beantwoordt daarmee ook geen vraag over jarenlang gebruik. Litten et al., Zweedse trial, meta-analyse. Ook de gekozen maat verschilt, van zware drinkdagen tot totale consumptie tot trek. Zolang die verschillen blijven staan, is een eenduidig antwoord over varenicline en alcohol niet te geven. Vraag aan een behandelaar: in welke groep zou ik volgens u vallen als dit werd onderzocht?
Kan de rookstopindicatie iets zeggen over alcohol?
Nee, de registratie dekt stoppen met roken en niets over drinken. Varenicline is als Champix geregistreerd voor rookstop (EMA, Champix), en er staat geen alcoholbehandeling als indicatie bij. Waarvoor een middel is goedgekeurd, is niet hetzelfde als waarvoor ooit een signaal in onderzoek opdook. Dat onderscheid bepaalt wat de geregistreerde productinformatie onderbouwt; de forumervaring maakt van alcoholgebruik geen geregistreerde toepassing. Achtergrond over het middel als rookstopmiddel staat bij de catalogusvorm (varenicline). De vraag aan een behandelaar: valt wat u voorstelt binnen de geregistreerde toepassing, of gaat het om gebruik daarbuiten?
Wat bewijst de forumervaring dan wel?
Over het middel bijna niets, over de koppeling tussen roken en drinken des te meer. De melding op r/quittingsmoking (draad) laat zien dat iemand zelf een verband legt tussen het middel en minder trek in bier.
Er is geen placebogroep in een forumdraad, geen vaste maat en geen controle op andere veranderingen, zoals minder uitgaan of een ander sociaal leven na het stoppen. Dezelfde persoon kan minder drinken omdat de avonden waarop hij dronk wegvielen. Daarom lees ik de draad als een vraag om uitleg en niet als onderbouwing van een werking. Vraag aan een behandelaar: welke andere veranderingen in mijn leven vielen samen met de rookstop?
Hoe kijkt de behandelaar hier in de praktijk naar?
Als een rookstopmiddel met een alcoholvraag ernaast, niet als alcoholbehandeling. Het beeld uit de studies is gemengd: één trial positief (Litten et al. 2013), één trial zonder voordeel op de primaire uitkomst (Zweedse trial), en een bundeling zonder duidelijke winst op zware drinkdagen (meta-analyse 2019).
De registratie gaat over rookstop (EMA). In de spreekkamer betekent dat een gesprek over uw eigen drinkpatroon en over wat u wilt veranderen, niet over een middel dat dat voor u regelt. Nuttige gegevens zijn hoeveel en hoe vaak u drinkt, of dat veranderde sinds u stopte met roken, en of u dat verschil zelf aan het middel toeschrijft of aan het gestopte roken. Vraag aan een behandelaar: kunt u met mij nagaan of mijn drinkpatroon sinds de rookstop is veranderd, en hoe we dat volgen?
Hoe leest u dit als u zelf stopt met roken?
Als twee gebeurtenissen die in de tijd samenvallen, zonder dat de ene de andere bewijst. Stoppen met roken verandert uw dag, uw gewoonten en soms uw sociale leven, en een daling in trek in alcohol kan daaraan liggen (r/quittingsmoking).
De trials laten geen eenduidig effect zien (Litten et al. 2013; Zweedse trial; meta-analyse 2019). Een algemeen voordeel op zware drinkdagen is daarmee niet aangetoond, ook al vond de bundeling een lagere totale consumptie. Wat u met die ervaring doet, hoort een gesprek met uw behandelaar te zijn en niet een verandering van uw voorschrift op eigen initiatief.
