Propranolol voor een optreden: waarom trillen je handen minder, maar blijft de spanning?

Schets van een trillende hand tegenover een lege muziekstandaard

Propranolol kan de lichamelijke reactie op spanning afremmen, terwijl de gedachte ‘straks gaat het mis’ kan blijven. Bij plankenkoorts gaat het bijvoorbeeld om een snelle hartslag en trillende handen. Het middel verlaagt de hartslag en kan trillen verminderen; het schrijft geen tekst, oefent geen solo en neemt geen angstige verwachting weg. Apotheek.nl, uitleg over angstklachten.

Een spreker op r/PublicSpeaking had precies daarom een lastige proef: op een rustige dag merkte die weinig van een voorgeschreven tablet, terwijl het echte probleem pas voor een zaal vol mensen optrad. Dat gevoel van ‘ik merk niets’ is op zichzelf geen reden om vlak voor een presentatie meer te nemen. De vraag voor de voorschrijver is welke lichamelijke klachten het middel moet dempen, welke bijwerkingen je al merkt en of de gekozen vorm bij de situatie past.

Het belangrijkste in het kort

  • Propranolol kan lichamelijke verschijnselen van plankenkoorts verminderen, vooral hartkloppingen en trillen. Angstige gedachten kunnen aanhouden. Apotheek.nl, Apotheek.nl over angst.
  • Een rustige proefdag voorspelt niet hoe een optreden zal voelen. Bespreek het resultaat met de voorschrijver; verander de hoeveelheid niet op basis van forumadviezen. Vraag van een spreker, Apotheek.nl.
  • Astma of een voorgeschiedenis van piepen op de borst, een trage hartslag en lage bloeddruk veranderen de veiligheidsafweging. Ook andere hart- en bloeddrukmiddelen en diabetesmedicatie horen op tafel. Propranolol productinformatie.

Waarom helpt het soms wel tegen trillende handen, maar niet tegen piekeren?

Het doelwit is vooral de lichamelijke stressreactie. Propranolol blokkeert bèta-receptoren waarop het lichaam reageert wanneer het onder spanning staat. Daardoor stijgt de hartslag minder sterk en kan het trillen afnemen. Het middel kan tegelijk vermoeidheid, duizeligheid of koude handen geven. Voor een violist zijn koude vingers een ander probleem dan voor een spreker; het effect op ‘beter presteren’ is dus geen vast gegeven. Apotheek.nl.

In twee oudere, kleine onderzoeken met samen 29 uitvoerende musici vonden onderzoekers minder lichamelijke hinder en betere beoordelingen van het spel onder bètablokkade. Dat is interessant, maar geen garantie voor elke muzikant of spreker. De uitkomsten betroffen onder meer vragenlijsten en beoordelingen van musici, niet een simpele test of een tablet podiumvrees geneest. Brantigan e.a..

Het verschil tussen lichaam en beleving werd ook zichtbaar in een experiment met zestig mensen die bang waren voor spreken in het openbaar. Propranolol veranderde de fysiologische metingen, terwijl het de ervaren spanning in die opzet niet duidelijk meer verlaagde dan placebo. Het middel werd in dit onderzoek na een spreekopdracht gegeven om een idee over angstherinneringen te testen. Je kunt er dus geen voorschrift voor gebruik vóór een optreden uit halen. Onderzoek naar spreekangst.

Wat zegt een proefmoment zonder publiek?

Vooral hoe je lichaam op dat moment op het middel reageert. Zonder publiek ontbreekt juist de situatie waarin hartslag, trillen en stem voor de spreker een probleem worden. Geen subjectief gevoel van rust bewijst daarom niet dat het voorgeschreven middel te zwak is. De r/PublicSpeaking-vraag laat zien hoe snel mensen een forum om een hogere hoeveelheid vragen wanneer ze tijdens een proef niets voelen; zo’n advies kent hun polsslag, bloeddruk en andere medicijnen niet.

Een tweede spreker op hetzelfde forum vraagt hoe je van een volledig uit het hoofd geleerde presentatie naar spreken met steekwoorden komt, en wil niet van de tablet afhankelijk worden. De tablet kan dat oefenen niet vervangen. Oefenen met steekwoorden, een kleine groep en onverwachte vervolgvragen pakt de presentatievaardigheid aan. Bij blijvende angst of vermijding kan gerichte behandeling zinvol zijn: in een onderzoek onder musici verbeterde cognitieve gedragstherapie de ervaren angst, het vertrouwen en de beoordeelde uitvoering. Clark en Agras.

Is propranolol beter dan een kalmeringsmiddel?

Er is geen goede algemene rangorde voor ‘het beste middel tegen podiumvrees’. Een bètablokker en een kalmeringsmiddel hebben andere effecten en risico’s. Een systematische review vond onvoldoende bewijs om propranolol routinematig voor angststoornissen aan te bevelen. Die review ging grotendeels over paniekstoornis en andere angstdiagnoses, niet specifiek over een eenmalig optreden. Zij laat dus geen algemene voorsprong van propranolol bij optredens zien.

Een passende keuze begint daarom met de klacht: trillen en hartkloppingen tijdens één presentatie, of bredere angst die ook dagen ervoor en erna werk, studie of muziek beïnvloedt? De eerste vraag kan een arts met je bespreken als lichamelijk symptoom; de tweede verdient ook aandacht voor angst, voorbereiding en eventuele behandeling daarvan.

Wanneer moet je extra voorzichtig zijn?

Noem astma, piepende ademhaling, lage bloeddruk, een trage pols en je volledige medicijnlijst voordat propranolol wordt overwogen. De productinformatie noemt onder meer een voorgeschiedenis van astma of bronchospasme, lage bloeddruk en bradycardie als redenen om het middel niet te gebruiken. Propranolol kan bovendien signalen van een lage bloedsuiker, zoals hartkloppingen, minder herkenbaar maken. Bij diabetes vraagt dat om een afzonderlijke beoordeling.

Let ook op de vorm. De catalogus heeft zowel Inderal als een product met de naam Inderal LA, met gereguleerde afgifte. Apotheek.nl beschrijft dat gewone tabletten en capsules met vertraagde afgifte anders beginnen en langer werken. De naam ‘propranolol’ alleen zegt dus niet hoe een specifieke verpakking zich gedraagt. Lees de bijsluiter van het voorgeschreven product en bespreek eventuele duizeligheid, benauwdheid of extreme vermoeidheid vóór een optreden.

Meer over de werkzame stof staat op de propranololpagina. Als optreden of presenteren steeds vaker wordt vermeden, is de vraag breder dan een rustige pols tijdens één voorstelling. Bespreek dan ook wat de angst tussen de optredens met je doet.

Bronnen