Clomifeen of tamoxifen na anabole steroïden: wat zegt herstel eigenlijk?

Halterschijf en drie losse papieren stroken van verschillende lengte verbeelden uiteenlopende herstelmaten.

Voor herstel na anabole steroïden tonen de aangehaalde onderzoeken geen betrouwbare winnaar tussen clomifeen en tamoxifen. Ze vergelijken de twee middelen niet rechtstreeks in een gerandomiseerde studie bij mannen die stoppen. Dat laat open of een van beide herstel helpt en bij wie. Wat er wel is, is een prospectief cohort van honderd atleten dat hun herstel heeft gevolgd: bij de meesten was het testosteron binnen drie maanden weer normaal, het herstel van het sperma duurde ongeveer een jaar, en bij de eindmeting zat 11 procent nog onder de norm voor testosteron en 34 procent onder de norm voor het totale aantal zaadcellen (HAARLEM-cohort).

Dat is geen bewijs dat herstelmedicatie niet werkt, en evenmin bewijs dat die wel werkt. Het is een beschrijving van hoe herstel verloopt als je het volgt, met aan het eind een groep die buiten de norm blijft.

De vraag die in de discussie blijft terugkomen

In de discussie op r/steroids over PCT komt steeds dezelfde vraag terug: maakt het uit welk middel je neemt, of is het vooral de tijd die het werk doet? De antwoorden in die draad spreken elkaar tegen. De een beschrijft een vlot verloop, de ander het omgekeerde, en uit de discussie zelf is geen dosering, afbouw of herstelclaim te halen die door onderzoek wordt gedragen.

Wat de draad wel laat zien, is waar de vraag meestal misgaat: mensen vergelijken hun eigen verloop met dat van iemand anders, op een ander moment, met andere bloedwaarden en andere verwachtingen. Daardoor wordt een tijdlijn van maanden behandeld als de uitkomst van een keuze.

Het belangrijkste in het kort

  • In een prospectief cohort van honderd atleten die met anabole steroïden stopten, was testosteron bij de meesten binnen drie maanden weer normaal, terwijl het sperma er ongeveer een jaar over deed (HAARLEM-cohort).
  • Bij de eindmeting van dat cohort zat 11 procent onder de norm voor testosteron en 34 procent onder de norm voor het totale aantal zaadcellen (HAARLEM-cohort).
  • Een retrospectieve analyse vindt een verband tussen herstelmedicatie en eerdere biochemische verbetering, met selectie en zelfrapportage als beperkingen en zonder gerandomiseerde vergelijking tussen clomifeen en tamoxifen (retrospectieve PCT-analyse).

Wat betekent herstel hier eigenlijk?

Herstel kan een normale hormoonwaarde, minder klachten of terugkeer van vruchtbaarheid betekenen. Het HAARLEM-cohort mat hormonen en sperma afzonderlijk, en die herstelden niet even snel (HAARLEM-cohort).

De eerste uitkomst is een getal op een uitslag: testosteron in het serum, met de gonadotropines erbij om te zien of de aansturing meedoet. De tweede is wat iemand merkt aan libido, energie, stemming en kracht in de sportschool. De derde komt uit een semenanalyse en zegt iets over zaadcellen, niet over hormonen. Het cohort laat voor twee van die uitkomsten verschillende tijdlijnen zien: het hormoon was bij de meesten binnen drie maanden terug in de norm, het sperma deed er ongeveer een jaar over, en een deel van de mannen bleef aan het eind buiten de norm (HAARLEM-cohort).

Wie zegt dat hij hersteld is, zegt dus nog niet welke van de drie hij bedoelt. Zodra je die vraag stelt, verandert ook wat een antwoord kan zijn: een bloedwaarde kun je opnieuw laten prikken, een klacht als aanhoudend libidoverlies of somberheid hoort bij een arts, en vruchtbaarheid vraagt om een onderzoek dat daar specifiek naar kijkt. Klachten kunnen bovendien andere oorzaken hebben dan de hormonen, en dat is precies waarom zelf diagnosticeren zo vaak de verkeerde kant op gaat.

Hoe snel kwam testosteron in het HAARLEM-cohort terug?

Bij de meeste deelnemers was het testosteron binnen drie maanden na stoppen weer normaal; het cohort is geen proef die een herstelmedicijn met geen medicijn vergelijkt (HAARLEM-cohort).

De eindmeting maakt duidelijk dat het gemiddelde niet voor iedereen gold: 11 procent zat nog onder de norm voor testosteron (HAARLEM-cohort). Als je zelf na een paar maanden nog laag uitkomt, bevind je je dus in een groep die in dit onderzoek bestaat, en niet in een uitzondering die om een eigen ingreep vraagt.

De interpretatie die hierbij hoort, is dat het grootste deel van het herstel zich in de eerste maanden afspeelt en dat de groep die achterblijft klein is maar reëel. Voor de titelvraag betekent dat: spontaan herstel komt vaak voor, maar het cohort kan niet bepalen of een bepaald middel dat proces versnelt. Ook met een waarde binnen de norm kunnen klachten een aparte vraag blijven. Bespreek aanhoudende klachten en de betekenis van de meting met een arts.

Maakt het uit of je clomifeen of tamoxifen neemt?

De aangehaalde onderzoeken vergelijken de middelen niet rechtstreeks bij mannen die met steroïden stoppen. Een uitspraak dat het ene middel beter is dan het andere gaat dus verder dan deze gegevens (retrospectieve PCT-analyse).

Beide middelen hebben een geregistreerde toepassing die niet over herstel na steroïdengebruik gaat (clomifeen, tamoxifen). In de praktijk wordt de keuze gemaakt op basis van wat iemand om zich heen hoort, en dat is precies waarom dezelfde vraag in elke draad terugkomt zonder dat de draad hem oplost. Het ontbreken van een vergelijking betekent niet dat er geen verschil is.

Het betekent dat deze bronnen geen grootte van een mogelijk verschil kunnen geven. Dat is een ongemakkelijk antwoord, want het laat de vraag open terwijl mensen een keuze maken. Toch volgt daaruit een heldere grens: adviezen in de trant van neem dit in plaats van dat zijn meningen met een tijdlijn eronder, en ze worden niet gedragen door de hier besproken studies.

Wat laat de retrospectieve analyse dan wel zien?

Een verband: mannen die herstelmedicatie gebruikten, lieten eerder biochemisch herstel zien, maar de opzet kan niet scheiden of dat aan het middel lag of aan de mannen die het gebruikten (retrospectieve PCT-analyse).

Retrospectief betekent dat er achteraf wordt gekeken naar wie wat deed. De analyse betrof 641 mannen die een kliniek bezochten voor één willekeurige, niet nuchtere bloedtest binnen 36 maanden na het stoppen. Eerder gebruik van herstelmedicatie kwam uit hun eigen opgave; de onderzoekers maten als surrogaat of testosteron, LH en FSH samen binnen de referentiewaarden vielen. Bij mannen die hooguit drie maanden tevoren stopten, hing gemelde PCT samen met eerder biochemisch herstel. Bij mannen die langer geleden stopten, werd dat verband niet gevonden.

Wie welke middelen gebruikte en wie zich liet onderzoeken was niet gerandomiseerd. Daardoor kan de studie een verband laten zien, maar geen oorzaak of persoonlijk behandelvoordeel vaststellen. Retrospectieve analyse. De interpretatie die erbij past, is dat dit materiaal een gesprek met een arts kan ondersteunen en geen schema kan dragen. De consequentie voor de vraag is dat er een reden is om het onderwerp met een dokter te bespreken, en geen enkele basis om doseringen of een volgorde zelf vast te leggen.

Welke risico’s blijven buiten de herstelgrafiek?

Een normale bloedwaarde vertelt niets over bijwerkingen. Bij clomifeen noemt de productinformatie wazig zien, lichtflitsen en andere visusklachten; sommige gemelde problemen hielden aan na stoppen. De informatie schrijft voor om bij visusklachten te stoppen en oogheelkundig onderzoek te laten doen (clomifeen SmPC). Tamoxifen heeft een waarschuwing voor veneuze trombose; de genoemde risico’s zijn vooral onderzocht bij vrouwen en leveren geen getal voor mannen in PCT op (tamoxifen SmPC).

Dat is een reden om een herstelverhaal niet te lezen als veiligheidsbewijs. De kliniekstudie keek naar een eenmalige hormoonuitslag, niet naar een vergelijking van die bijwerkingen tussen de twee middelen. Wie een middel overweegt of al gebruikt, heeft dus naast de vraag naar herstel ook een gesprek nodig over persoonlijke risico’s en klachten.

Hoe zit het met vruchtbaarheid na het stoppen?

Spermaherstel loopt achter op hormoonherstel: ongeveer een jaar in het cohort, met 34 procent onder de norm voor het totale aantal zaadcellen bij de eindmeting (HAARLEM-cohort).

Het cohort laat direct zien dat een hormoonwaarde die weer binnen de norm is weinig over het sperma op datzelfde moment zegt. Een lage telling bij één analyse is op zichzelf geen diagnose van onvruchtbaarheid; herhaling, beoordeling en eventueel aanvullend onderzoek horen bij een arts. Wat uit dit cohort wel naar voren komt, is een tijdlijn die veel langer is dan mensen verwachten op het moment dat ze stoppen.

Wie binnen een jaar kinderen wil, kijkt dus naar een andere klok dan wie zich afvraagt waarom het libido nog niet terug is. Als vruchtbaarheid het doel is, begint de beoordeling met een zaadonderzoek en de context daarvan, niet met een rangorde tussen clomifeen en tamoxifen. De vraag die er wel toe doet, is of iemand met verstand van zaken naar de uitkomsten kijkt en op welk moment dat gebeurt.

Waarom spreken de ervaringen op r/steroids elkaar tegen?

Omdat een forumdraad geen controlegroep heeft. Elke poster vergelijkt zijn eigen verloop met dat van iemand anders, op een ander moment, met andere verwachtingen (r/steroids PCT-draad).

In deze draad delen mensen hun eigen verloop, vaak zonder een volledig reeks metingen. Een bericht is geen steekproef waarin ook de ervaringen van iedereen die niet post even zwaar meetellen. Bovendien ontbreken bij veel verhalen metingen van zowel hormonen als sperma, zodat het woord herstel per poster iets anders kan betekenen. Daar komt bij dat hersteld voor de een een bloedwaarde is, voor de ander het terugkomen van libido, en voor een derde het nieuws dat er een kind op komst is.

Twee mensen die hetzelfde beweren, kunnen het over verschillende dingen hebben. De draad is daarmee een goede afspiegeling van hoe verdeeld de ervaringen zijn en een slechte bron voor hoe groot een effect is. Wat je eruit kunt halen, is dat de vraag breed leeft en dat mensen zoeken naar houvast. Wat je er niet uit kunt halen, is een uitspraak over de vraag of een middel werkt, hoe snel, en voor wie.

Wat als je klachten houdt na het stoppen?

Aanhoudende klachten na het stoppen, zoals laag libido, vermoeidheid, somberheid of een testosteronwaarde onder de norm, horen door een arts te worden beoordeeld; in het cohort blijft een deel van de mannen buiten de norm en dat maakt het stellen van de vraag alleen maar normaler (HAARLEM-cohort).

Klachten in deze categorie zijn weinig specifiek. Vermoeidheid, somberheid en weinig zin kunnen verschillende oorzaken hebben. Alleen uit het tijdstip waarop ze na een kuur optreden volgt geen diagnose. Eén lage meting is een gegeven, geen oordeel; de context waarin die meting is gedaan bepaalt wat eruit af te leiden valt. Dat is werk voor iemand die de uitslag kan wegen, andere oorzaken kan uitsluiten en kan beoordelen of behandeling nodig is.

Middelen die op het hormoonsysteem aangrijpen horen bij die beoordeling, niet bij een schema dat iemand zelf samenstelt op basis van verhalen. Dit artikel geeft geen dosering en geen stappenplan, en kan dat ook niet, omdat de gegevens daarover ontbreken. Aanhoudende of ernstige klachten zijn een reden om een afspraak te maken en niet om af te wachten tot het vanzelf overgaat.

Wat dat betekent voor de vraag waarmee je begon

Clomifeen of tamoxifen is geen vergelijking die de literatuur beslecht. Er is geen studie die de twee naast elkaar zet, de grootste beschrijving van herstel laat een verloop van maanden tot ongeveer een jaar zien, en het enige verband dat is gevonden komt uit een analyse waarin selectie en zelfrapportage niet zijn weg te rekenen (HAARLEM-cohort, retrospectieve PCT-analyse).

Daarmee verschuift de vraag. In plaats van welk middel het is, gaat het om welke uitkomst je meet, op welk moment je meet, en wie de uitslag beoordeelt. Voor de man bij wie het binnen een paar maanden goedkomt, is dat antwoord genoeg. Voor de man die na een jaar nog buiten de norm zit, is er een rol voor een arts en geen rol voor een draad met ervaringen.

Bronnen